ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਰਾਤ ਜਦੋਂ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਟਾਕੇ ਅਤੇ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਲਾਲ, ਹਰੇ, ਨੀਲੇ ਅਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਰੌਸ਼ਨੀ ਬਿਖਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਜ਼ਾਰਾ ਬੇਹੱਦ ਮਨਮੋਹਕ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਖ਼ਰ ਇਹ ਰੰਗ ਕਿੱਥੋਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਕੋਈ ਜਾਦੂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ (ਕੈਮਿਸਟਰੀ) ਦਾ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸਿਧਾਂਤ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਗਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ, ਹਰੇਕ ਤੱਤ (Element) ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਊਰਜਾ ਪੱਧਰਾਂ ‘ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪਟਾਕਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਗਰਮੀ ਕਾਰਨ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਊਰਜਾ ਸੋਖ ਕੇ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਰ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ ਦੇ ਇਸ ਅਮਲ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਸੋਖੀ ਹੋਈ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਰੌਸ਼ਨੀ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਛੱਡਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਤੱਤ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ (Wavelength) ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਰੰਗ ਬਣ ਕੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਕੂਲ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ‘ਫਲੇਮ ਟੈਸਟ’ (Flame Test) ਵੀ ਇਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਟਾਕੇ ਉਸੇ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਹਨ।
ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹਾ ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਲਿਆਉਣਾ ਕਲਾ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਪਹਿਲੂ ਵੀ ਹੈ। ਬੇਰੀਅਮ ਵਰਗੇ ਕਈ ਰਸਾਇਣਕ ਯੌਗਿਕ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰੀ ਧਾਤਾਂ ਦੇ ਬਰੀਕ ਕਣ ਧਮਾਕੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਘੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਵਾਧਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
